De Europese Commissie lanceert morgen haar voorstel voor de Digital Fairness Act. De nieuwe wetgeving moet consumenten online beter beschermen tegen manipulatie en verslavende platformen. Europees Parlementslid Kathleen Van Brempt (Vooruit) spreekt van een belangrijke stap. "Al legt de Europese Commissie te veel verantwoordelijkheid op de schouders van de gebruiker. Enkel transparantie en de mogelijkheid om bepaalde functies uit te schakelen zijn geen oplossing voor sommige problemen.”
De nieuwe Europese regels moeten consumenten beter beschermen tegen misleidende websites, verslavend ontwerp, verborgen reclame en zogenaamde dark patterns, een reeks van trucs die gebruikers bewust manipuleren en hun gedrag proberen sturen. "Vandaag worden websites, apps en games gebouwd om onze aandacht zo lang mogelijk vast te houden, ons sneller geld te laten uitgeven of het moeilijker te maken om van ongewenste abonnementen af te komen," zegt Van Brempt. "Daarachter schuilt een pervers verdienmodel waarbij technologie niet ten dienste staat van de mens, maar de mens ten dienste van de technologie en de geldbuidel van de Big Tech. Onderzoek leert ons dat maar liefst 97% van de populairste websites en apps dergelijke manipulatieve technieken toepast. Ze kosten de Europese consument jaarlijks zo'n 13,8 miljard dollar."
Dark Patterns
De Europese Commissie wil nu die zogenaamde dark patterns aanpakken. Bepaalde technieken, zoals vooraf ingevulde formulieren of aangevinkte vakken, worden verboden. Ook onjuiste informatie over de beschikbaarheid of populariteit van een product, het herhaaldelijk vragen om een bepaalde keuzes of instellingen te wijzigen in het voordeel van het platform of misleidende taal of ontwerpen die bepaalde opties promoten, worden aan de lijst toegevoegd. Abonnementsvallen, waarbij een proefabonnement automatisch betalend wordt na een bepaalde periode, worden ook aangepakt. "De gebruiker moet daar voortaan expliciet de toestemming voor geven. Bij een automatische verlenging van het abonnement moet de gebruiker ten vroegste 1 maand en ten laatste twee weken op voorhand expliciet en duidelijk op de hoogte gebracht worden van de verlenging," zegt Van Brempt. Indien het gaat om een oneindige verlenging moet de consument het contract op elk moment kosteloos kunnen opzeggen. Daarbij geldt dan een maximale opzegtermijn van één maand.
Ook het opzeggen van een abonnement moet simpeler worden. "Als je op enkele seconden tijd een abonnement kan afsluiten, moet je het ook op enkele seconden tijd kunnen opzeggen. Het eindeloos moeten grasduinen tussen keuzemenu’s en pagina's om een abonnement op te zeggen, zou niet langer mogen," zegt Van Brempt. Bedrijven mogen gebruikers ook niet dwingen om eindeloos met een chatbot te discussiëren. Mensen moeten in staat worden gesteld hun probleem met echte medewerkers te bespreken.
Eigen keuze
De Commissie wil dat ook het verslavende design van sommige platformen wordt aangepast. Het automatisch afspelen van video's, oneindig scrollen, opdringerige meldingen of functies die het gebruik op bepaalde tijdstippen of in bepaalde intervallen aanmoedigen met bepaalde beloningen of straffen voor gebruikers, moeten volgens de commissie worden ingeperkt. In de eerder voorgestelde Kids Act wilde de Commissie dergelijke functies voor minderjarigen standaard verbieden. Volwassen gebruikers moeten zulke functies in de toekomst kunnen uitschakelen.
Volgens Van Brempt gaat dat niet ver genoeg. "Het gaat om functies die het welzijn van de gebruiker schaden en die bewust zo worden ontworpen dat ze dwangmatig en buitensporig gebruik aanmoedigen," zegt Van Brempt. "Door een uitknop in de instellingen te verbergen legt de Commissie alle verantwoordelijkheid opnieuw bij de gebruiker, terwijl het ontwerp van die apps net bedoeld is om die eigen keuze volledig te ondermijnen. De veilige optie zou eigenlijk de standaard moeten zijn." De sociaaldemocraten willen er voor zorgen dat niet-gepersonaliseerde aanbevelingen de standaard worden en dat verslavende functies pas worden geactiveerd als de gebruiker daar expliciet zijn toestemming voor heeft gegeven.
Deepfakes
Wat ook ontbreekt in het voorstel zijn bijkomende Europese regels rond deepfakes. Heel wat platformen, zoals Facebook, verdienen veel geld aan het tonen van valse advertenties met deepfakes van bekende personen, journalisten, etc. Het aantal klachten daarover is de afgelopen jaren spectaculair gestegen. "Platformen en de AI-systemen die daarvoor gebruikt worden gaan niet vrijuit," zegt Van Brempt. "Ze moeten mee voorkomen dat schadelijke of zonder toestemming gemaakte deepfakes worden verspreid. Verschillende lidstaten, waaronder België, hebben al werk gemaakt van aparte wetgeving om dergelijke frauduleuze advertenties te laten verwijden. Maar eigenlijk is wetgeving op Europees niveau nodig om de strijd tegen dergelijk misbruik en fraude te versterken."
Influencers die online producten aanprijzen, krijgen wel extra verplichtingen. Commerciële berichten moeten in de toekomst altijd worden gelabeld als reclame of als commerciële samenwerking. In België bestaan er al regels voor gesponsorde content van influencers. "Al blijkt uit onderzoek dat er nog veel werk is aan de handhaving ervan," zegt Van Brempt. "Maar slechts 1 op 5 geeft dat consequent op een correcte manier aan. De bedrijven die betalen voor de posts worden mee verantwoordelijk gemaakt voor het correct aangeven van dergelijke reclame." Gevaarlijke producten die verboden zijn in de Unie of één van de lidstaten mogen niet door influencers worden gepromoot.
Europees toezicht
Samen met de nieuwe regels wordt het Europees toezicht versterkt. Wanneer gebruikers in verschillende landen worden getroffen door een bepaalde overtreding, zal de Europese Commissie in de toekomst zelf een onderzoek kunnen opstarten. Nationale autoriteiten krijgen de mogelijkheid om boetes op te leggen tot vier procent van de omzet in de betrokken landen. Voor de zaken die de Commissie zelf onderzoekt, kunnen de boeten oplopen tot zes procent van de wereldwijde omzet.
Van Brempt spreekt van een goede basis. "Al is het werk nog lang niet af," zegt het Europarlementslid. "Als we de online wereld écht veilig willen maken voor elke gebruiker, moet we ook grondig gaan kijken naar de manier waarop de algoritmes vandaag functioneren. Dit voorstel legt de basis om de meest schadelijke elementen daarvan aan te pakken en gebruikers opnieuw meer controle te geven. Maar tijdens de onderhandelingen willen we nog een stap verder gaan, met strengere regels rond deepfakes, schadelijke algoritmes en verslavend ontwerp."
"Het verdienmodel van de Big Tech is ondergeschikt aan de belangen en het welzijn van onze bevolking," sluit Van Brempt af. "Technologie moet het leven van mensen gemakkelijker maken, het mag hen niet manipuleren of misbruiken."