Ook zelf grondig hervormen om uitbreiding mogelijk te maken

De Europese Commissie heeft vandaag haar plannen voorgesteld om de Europese Unie voor te bereiden op een nieuwe uitbreiding. “Geen dag te vroeg,” reageert Europees Parlementslid Kathleen Van Brempt (Vooruit), ondervoorzitter van de S&D-fractie bevoegd voor uitbreiding. “We verwachten terecht moeilijke hervormingen van kandidaat-lidstaten. Dan moet de Europese Unie zelf ook klaarstaan wanneer zij die hervormingen uitvoeren.” 

Uitbreiding kan geen proces zijn waarbij we de deur openzetten en vervolgens wel zien wat er gebeurt. Zowel de kandidaat-lidstaten als de Europese Unie moeten zich grondig voorbereiden om toekomstige toetredingen te doen slagen. Daarom wil de Commissie nu werk maken van de voorbereiding van de Unie. Ze wil onder meer de besluitvorming versnellen, kandidaat-lidstaten stapsgewijs betrekken bij Europees beleid en bijkomende waarborgen opnemen in toekomstige toetredingsverdragen. 

“Uitbreiding is geen gunst aan kandidaat-lidstaten. Het is in ons eigen belang dat landen in onze directe omgeving democratisch, stabiel en economisch met ons verbonden zijn,” zegt Van Brempt. “De oorlog in Oekraïne heeft dat nog eens glashelder gemaakt. Maar dan moeten we het toetredingsproces ook geloofwaardig en duidelijk organiseren, zodat zowel de burgers in de kandidaat-lidstaten als de burgers in de Europese Unie weten waar ze aan toe zijn. De democratische achteruitgang in Servië toont de risico’s wanneer landen jarenlang in de wachtkamer blijven zitten. Andere grootmachten vullen het vacuüm dat Europa laat gewoon in.” 

Geen nieuwe Orbán 

De Commissie wil in toekomstige toetredingsverdragen afspraken opnemen waarmee kan worden opgetreden wanneer een nieuwe lidstaat na zijn toetreding ernstig terugkomt op eerder aangegane engagementen. In uitzonderlijke gevallen zou ook het stemrecht in de Raad kunnen worden geschorst. 

“Wie deel wil zijn van de club, moet zich ook aan onze regels houden. We moeten absoluut voorkomen dat een regering na de toetreding opnieuw afbreekt wat tijdens het toetredingsproces werd opgebouwd,” zegt Van Brempt. Ze wijst op het voorbeeld van Viktor Orbán in Hongarije. “Jarenlang heeft de Unie nagenoeg machteloos moeten toekijken hoe Orbán het middenveld, de persvrijheid, de rechtsstaat en de democratie uitholde. De Commissie heeft gelijk dat ze sneller en gerichter wil kunnen optreden tegen de aantasting van onze grondwaarden.” 

Van Brempt waarschuwt wel voor verschillende regels voor bestaande en nieuwe lidstaten. “De Europese waarden gelden voor iedereen. Een regering die de rechtsstaat ondermijnt, moet daarop kunnen worden aangesproken, ongeacht wanneer haar land tot de Unie is toegetreden. We moeten dus niet alleen nieuwe waarborgen invoeren, maar ook de bestaande procedures moderniseren, zodat we sneller kunnen optreden tegen democratische achteruitgang in alle lidstaten.” 

Bilaterale veto’s aanpakken 

De Commissie stelt ook voor om bij het openen van onderhandelingsclusters en andere tussentijdse stappen vaker met gekwalificeerde meerderheid te beslissen. Daardoor zou één lidstaat niet langer elke vooruitgang kunnen blokkeren. “We moeten af van het systeem waarbij individuele landen vanwege oude bilaterale geschillen de toetreding van een land kunnen blokkeren,” zegt Van Brempt. “Wanneer een kandidaat-lidstaat de afgesproken hervormingen uitvoert, moet het toetredingsproces vooruitgaan.” 

Nieuwe lidstaten zouden zich bovendien tijdelijk kunnen verbinden om toekomstige uitbreidingen niet te blokkeren wegens zulke conflicten. 

Geen nieuwe wachtkamer 

Kandidaat-lidstaten zouden vóór hun toetreding nauwer betrokken kunnen worden bij Europees beleid rond energie, transport, digitalisering en defensie. Die deelname blijft afhankelijk van hun hervormingen en kan worden teruggedraaid wanneer zij opnieuw achteruitgaan. 

“Het is een goede zaak dat kandidaat-lidstaten stapsgewijs meer toegang krijgen tot Europese programma’s en nauwer kunnen samenwerken rond energie, vervoer, digitalisering en veiligheid,” zegt Van Brempt. “Maar we moeten vermijden dat dit een nieuwe wachtkamer wordt waarin landen jarenlang blijven vastzitten, of dat ze wel de voordelen van de Unie krijgen zonder de bijbehorende verplichtingen na te komen. Volwaardig lidmaatschap blijft het einddoel.” 

Eigen huiswerk 

“De uitbreiding van de Unie moet Europa versterken. Dat kan alleen als we ook de Unie zelf grondig hervormen,” zegt Van Brempt. Ze wijst onder meer op de unanimiteitsregels voor fiscaliteit en buitenlands beleid. “Die unanimiteit werkt verlammend. Europa is vandaag onvoldoende in staat om snel te reageren op geopolitieke ontwikkelingen en crisissen. Het is hemeltergend om te zien hoe traag Europa bijvoorbeeld reageert op de humanitaire rampen in Palestina en Soedan.” 

Ook de samenstelling van de Commissie en de Europese begroting moeten worden herbekeken. “Met iedere nieuwe lidstaat ook een extra commissaris benoemen, maakt de Commissie niet slagkrachtiger. Daarnaast moeten we duidelijke afspraken maken over de verdeling van de middelen uit de Europese meerjarenbegroting. Die hervormingen zijn sowieso nodig, ongeacht of er nieuwe lidstaten bijkomen. Maar ze zijn wel cruciaal om verdere uitbreiding mogelijk te maken.” 

Woord houden 

De Commissie wil in 2026 stappenplannen opstellen voor Montenegro, Albanië, Moldavië en Oekraïne, op voorwaarde dat zij hun hervormingstempo aanhouden. “De lat voor het lidmaatschap moet hoog blijven”, besluit Van Brempt. “Over democratie, de rechtsstaat en mensenrechten valt niet te onderhandelen. Maar landen die de noodzakelijke hervormingen doorvoeren en resultaten boeken, moeten erop kunnen rekenen dat hun inspanningen worden beloond. Europa heeft te lang twijfel laten bestaan over zijn eigen engagement. De kandidaat-lidstaten moeten hun deel doen. Nu moet de Europese Unie hetzelfde doen.”